در نوشتار پيشين بخشی از ويژگی های شاهنامه برشمرده شدند که در ميان آنها، چگونگی ساماندهی و بخش بندی آن بود. اينک ببينيم اين ساماندهی و بخش بندی از چه ويژگی هايی برخوردار است که آن را چنين برجسته می نماید؟
ادامه بخش٤: شاهنامه، ويژگی‌ها
دو
«خداوند جان و خرد»
چنان که در نوشتار پيشين آمد، به جز از مثنوی مولانای بلخی، و ديوانِ حافظ شيرازی، ديگر نوشته های دوران اسلامی، با نام الله و يا خدايی که دارای ويژگی های «الله»، نزد مسلمانان است، آغاز می شوند، و اگر چه برای نمونه نظامی گنجوی ليلی و مجنون را اين چنين آغاز می کند:
ای نام تو بهترين سـرآغاز
بی نام تو نامه کی کنم باز
ای ياد تو مونس و روانم
جز نام تو نيست بر زبانم
در دنباله ويژگی اسلامی او را می‌يابيم:
ای خطبۀ تو تبارک الله
فيض تو هميشه بارک الله
و يا سعدی شيرازی در آغاز گلستان:
«منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزيد نعمت و…»
از دست و زبان که بر آيد
کز عهدۀ شکرش به درآيد
که باز و در دنباله ويژگی اسلامی نمودار می شود:
ای کريمـی کـه از خزانـــۀ غيـب
گبر و ترسا وظيفه خور داری
دوستـــان را کجــا کنـــی محـــروم
تـو کـه با دشمنـان نظـر داری
در شاهنامه ورای چنين ستايشی سخن آغاز می شود و خداوند از ويژگی‌های بی چارچوبی برخوردار است:
بـه نــام «خـــداونــدِ* جــان و خــرد»
کــزين بــرتــر انديشه بَــر نگــذرد
که اين «خداوند جان و خرد»، نه تنها پيوندی با الله* ندارد، که از ويژگی های فرهنگ ايرانی برخوردار است که در نوشتۀ آينده بدان پرداخته خواهد شد.
6 آوریل 2015
*چنان که می‌دانيم، نام واژه «خدا»، به چم «شاه»، و شهريار است که «خدای نامه» که همان شاهنامه باشد و يا «کابل خدای» و «زابل خدای»، و «کدخدای»، نمونه‌های آن می باشند، و خود «خدا» سرچشمه گرفته از «خشترا» است که شهرياری آرمانی و آرزو شده را می‌رساند و هم ريشه با «شهر»، «شهرنشينی«، «شهريور» و … است. به برداشت و باور نگارنده، استاد سخن با آرمان ويژه‌ای، «خدا» را به جای «پروردگار» به کار گرفته است زيرا در آن دوران که دين‌مدارانِ زورمدار و آن هم از گونه اسلامی اش، عنان «سرزمين دارا» را در دست داشتند و خليفه‌گری می‌رفت تا جايگزين پادشاهی گردد و آيين پادشاهی در بیم و خطر فراموش شدن می‌توانست باشد، استاد سخن، «خدا» را به جای پروردگار به کار گرفت تا، نه تنها «ايران‌خدايی«، و «پادشاهی» به بوته فراموشی سپرده نشود، که ناچار از به کار بردن «الله» نيز نگردد.
**يادآوری می‌شود که اين کاری پژوهشی است و تنها آرمانش، پرداختن به درون‌مايه‌هاست و انگيزه «فرهنگی پژوهشی» دارد و نه بيش از آن.
[بخش یک] [بخش دو] [بخش سه] [بخش چهار]
