سار دماوندان – برای نوشتن گزارشی با موضوع کنجکاوی جنسی کودکان به سراغ موزیک ویدئویی می‌روم که چندی پیش در کشور سوئد پخش شد و سر و صدا کرد.
یک موزیک ویدئوی یک دقیقه‌ای با هدف آشنایی کودکان با بدن انسان. در این ویدئوی آموزشی، اندام های جنسی کودکان، به صورت کارتونی به تصویر کشیده شده بودند و با آهنگی به نام «اسنیپ و اسناپ» به معنی چوچول و دودول (دو کلمه‌ی کودک‌پسند جایگزین برای اندام‌های جنسی) می‌رقصیدند.
دیدن این ویدئو بی اختیار برنامه «رنگین کمان» را در سیمای جمهوری اسلامی ایران در ذهن‌ام زنده کرد. برنامه‌ای که بعد از مدتی مردم نامش را «شوشول فرنود» گذاشتند. ماجرا از این قرار بود که در این برنامه، «خاله نرگس» مجری برنامه از بچه‌ها سوال می‌کند که چه کسی کارهای شخصی‌اش را خودش انجام می‌دهد . فرنود یکی از شرکت کنندگان این برنامه با صداقت کودکانه‌اش می‌گوید: «من وقتی میرم دستشویی شوشولم رو خودم می‌‌شورم». در همین هنگام مجری برنامه برای این که بحث را به جای دیگری بکشاند می‌گوید: «نه! نه! نه، ماشین لباسشویی را نباید روشن کنی.» جایگزین کردن این جمله بی ربط در برنامه تلویزیونی تا مدتها موضوع بحث خانواده و کارشناسان کودک بود. منتقدین و حتی مردم عادی معتقد بودند که این سانسور کلامی بسیار غیرحرفه‌ای و بی دلیل بود چرا که باید به کودکان و کنجکاوی‌های آنان مناسب به سن‌شان پاسخ درست داده شود.
کودکان از یک سنی نسبت به بدن خود و دیگران کنجکاو می‌شوند و سوالات گوناگونی را از والدین خود می‌پرسند. این چیه؟ اسمش چیه؟ مامان من چه جوری دنیا اومدم؟ از کجا اومدم؟ سوالاتی از این قبیل که ذهن کنجکاو کودکان با آن درگیر است و طبیعتا انتظار شنیدن پاسخ دروغ و غیرواقعی ندارند وگرنه اصلا سوال نمی‌کردند! هر گونه پاسخ اشتباه و نادرست می‌تواند تا مدتها ذهن کودک را درگیر خود کند. پاسخ دادن به سوالات جنسی کودکان دغدغه بسیاری ازخانواده‌هاست . در کشوری چون ایران که نظام آموزشی و صدا و سیما با خط قرمزهای بسیار پهنی روبروست پاسخ دادن به ذهن کنجکاو کودکان بیشتر بر عهده خانواده و والدین است . برخی از خانواده‌ها به دلیل همان سانسورهای زیاد از پاسخ دادن به سوالات جنسی کودکان خود عاجز هستند و سعی می‌کنند با به بیراهه بردن کودک ذهن او را متوجه مسئله دیگری کنند. برخی دیگر نیز با گفتن عباراتی چون این سوالات زشت است تا مدت‌های زیادی کودک را دچار سردرگمی می‌کنند. بر همین اساس و در خصوص این موضوع با دکتر شراره شرفه متخصص امور روان‌درمانی، به گفتگو پرداختم.
روان درمان
-بچه ها از چه سنی متوجه اعضای جنسی خود و تفاوت‌شان با جنس مخالف می‌شوند؟
-كودكان از دو سالگي به بعد متوجه اندام جنسي خود می‌شوند و به مرور زمان، هر چه بزرگتر می‌شوند، آگاهانه آن را كشف می‌كنند، همين طور متوجه تفاوت‌هایی می‌شوند كه بين خودشان و جنس مخالف وجود دارد، آن هم يا در ارتباط با خواهر و برادرها و ديگر كودكان خانواده و يا هنگامی‌که به كودكستان می‌روند.
-کودکان نسبت به اعضای جنسی بدنشان کنجکاو هستند. بسیار دوست دارند که نام ناحیه تناسلی خود را بدانند. خانواده‌ها به دلیل همان مسائل سانسور و جامعه اصولا طفره می‌روند، در چنین مواقعی، بهترین پاسخی که باید داده بشود چیست؟
-در واقع پاسخ مستقيم به اين پرسش چيزي نيست جز اينكه نام اين بخش از بدن را هم مانند دیگر بخش‌ها بگوییم. مثل بينی و انگشت و چشم و گوش و غيره، به كودكان نام اعضای تناسی را نیز بگوييم. منتها مي‌دانيم كه اين كار براي همه آسان نيست. دستگاه تناسلي بخشی از بدن است كه گفتن از آنها برای بسياری به دلايل متفاوت با احساس خجالت و ناخوشايندی همراه است. در نتيجه مي‌توان گفت كه اين بستگی به پدر و مادر دارد كه چگونه با اين پرسش برخورد كنند. مهم آنست كه بزرگترها از پاسخ گفتن در اين مورد طفره نروند، پرسش را بی جواب نگذارند و اگر كه گفتن نام آناتومی اعضای تناسلی برايشان به راحتی ممكن نيست، از واژه های «ابداعی» مرسوم و يا هر چه كه می‌دانند، استفاده كنند. اما اين نكته را هم از ياد نبرند كه به كودك خود يادآوری كنند كه در زبان كلمات ديگری هم برای اين بخش از بدن وجود دارد. با اين كار از اينكه فرزندشان زمانی مورد تمسخر ديگر كودكان قرار بگيرد، پيشگيری می‌كنند. البته یادآوری می‌کنم كه نام‌گذاری دستگاه تناسلی به عنوان بخشی از بدن می‌بايست از همان زمان آغاز شود كه كودكان نام ديگر اعضای بدن خود را ياد می‌گيرند. به عبارت ديگر اين از وظایف پدر و مادر است كه فرزند خود را با نام اعضا و اجزای بدنش آشنا كنند. در نتيجه از اين طريق بخش تناسلی بدن برای كودكان پشت پرده ابهام باقی نمی‌ماند و آنها را ناچار نمی‌كند كه زمانی خود از بزرگترها بپرسند كه اين اجزای بدن چه ناميده می‌شوند.
-من از کجا اومدم، قبل از اینکه دنیا بیام کجا بودم، سوالی است که همه کودکان آن را از والدین خود می‌پرسند. پاسخ درست به چنین سوالی چیست؟
-از آنجا كه اين پرسش هم يك امر طبيعي است به همان نسبت هم بايست كه پاسخ طبيعی باشد. باز هم تاكيد در اينجا پيش از هر چيز آنست كه با تامل و آرامش با پرسش كودكان روبرو شد و به اصطلاح با «زبان خودشان»، با بهره گيری از واژه هایی كه می‌شناسند و استفاده می‌كنند، به آنها ارتباط جنسی بين مرد و زن را كه در نتيجه موجب بارداری می‌شود به سادگی توضيح داد.
البته باز هم اين بستگي به آن دارد كه كودك در چه سنی اين پرسش را مطرح كند. كودكان كم سن و سال نياز به پاسخ‌های كوتاه‌تری دارند تا كودكان بزرگتر كه احتمالا پس از نخستين توضيح، بيشتر می‌پرسند. در هر حال هر چه پاسخ ساده‌تر و واضح‌تر باشد، بهتر است تا توضيحات علمی و پيچيده. مهم آنست كه مادر و پدرها به فرزندانشان اين احساس را انتقال دهند كه ارتباط جنسی بزرگترها امری طبيعی است و لذت‌بخش. داشتن كتاب‌هايی در خانه كه به زبان ساده و با تصوير اين‌گونه مسايل را برای كودكان شرح می‌دهد، در اين زمينه به بزرگترها و كودكان کمک بزرگی خواهد کرد.
-آیا باید به تمامی سوالات کودکان که پیرامون مسائل جنسی و اعضای تناسلی است درست و منطقی پاسخ داد. آیا پاسخ دادن این کنجکاوی را بیشتر نمی‌کند؟
-كنجكاوی نياز و غریزه طبيعی بشر است و يك نياز طبيعی هيچ‌گاه اشتباه نيست. كنجكاوی موتور مغز ماست كه سبب می‌شود بپرسيم و از اين طريق ياد بگيريم، در مورد خود، ديگران، دنيای اطراف‌مان و بيشتر از آن. هر چه به كودكان بيشتر اجازه كنجكاو بودن و پرسيدن بدهيم، به آنها در راه تكامل فيزيولوژی سالم مغزشان بهتر كمك كرده‌ايم. پاسخ درست و منطقی هم شرط دوم اين رشد و تكامل است و از بسياری مشكلات روحی، اختلالات شخصيتی و حتی ناراحتی‌های جسمی در آينده پيشگيری می‌كند. به عبارت ديگر اين وظيفه و مسئوليت ما بزرگترهاست تا از كنجكاوی طبيعی كودكان پاسداری كنيم و آن را پرورش دهيم.
-بچه‌ها علاقه شدیدی به تماشای بدن دیگران دارند. مثلا وقتی مادرشان لخت می‌شود دوست دارند تماشا کنند. گاهی هم در هنگام بازی لباس‌های هم‌بازی خود را در آورده و همدیگر را تماشا می‌کنند در این رابطه بهترین اقدام چیست؟
-بهترين کار تا آنجا كه حد و توان هر كسی است، برخورد طبيعي و با آرامش است. البته اينجا باز هم بستگی به پدر يا مادر دارد كه چه ارتباطی با بدن خود، به ويژه لخت بودن آن دارد. پيشنهاد من در اين موارد این است كه بزرگترها به طور کلی از پيش به مسايل این چنینی بيانديشند و خود را برای روبرو شدن با چنين شرايطی آماده كنند تا به قولی غافلگير نشوند. اگر ما از همان بدو زايش و دوران نخستين نوزادی، آن‌زمان كه كودك بيش از هر زمان ديگر در زندگی‌اش از طريق بدن خود، از راه تماس پوست با بستگانش «گفتگو» می‌كند، ارتباط نزديك خوب و سالمی كه در محدوده آن مرز احترام به كودك به خوبی رعايت می‌شود را داشته باشيم و يا حداقل برای برقراری چنين رابطه‌ای تلاش كنيم، روند رشد و تكامل سالم كودك را تضمين می‌كنيم. نكته ديگر هم تماشای بدن ديگر كودكان، خواهر و برادرها و يا همبازی‌هاست كه آن نیز امری بسيار طبيعي است و اگر بزرگترها با آن برخوردی منفي نداشته باشند، هيچ‌گاه مشكلی در آينده ايجاد نخواهد كرد.
*دکتر شراره شرفه فارغ التحصيل رشته پزشكی از دانشگاه وين/ اتريش، پزشك عمومی، متخصص روان‌درماني Primal therapy نزد J. Konrad Stettbacher در سويس است. دکتر شرفه ٢٥ سال سابقه كار در زمينه کار و درمان اعتياد به الكل و داروهای آرامش بخش در Anton Proksch Institut، بزرگترين مركز درمان بيماري‌های اعتياد در اروپا دارد.
