محمدجواد ظریف رفت. محمدجواد ظریف برگشت. این بازی ساعاتی مقامات کشورهای اروپایی را سر کار گذاشت. استعفای اینستاگرامی محمدجواد ظریف در داخل کشور اما چندان توجه مردم را جلب نکرد. وزیر خارجه مدت‌هاست که دیگر «قهرمان» برجام نیست. توافق هسته‌ای بر خلاف انتظاری که بسیاری داشتند، نتوانست هیچکدام از مشکلات روزانه مردم، به ویژه مشکلات ناشی از بحران اقتصادی را حل کند. خروج آمریکا در ماه مه ۲۰۱۸ از برجام و بازگشت تحریم‌ها، آن روزنه امیدی را که امضای توافق هسته‌ای در تصور بسیاری باز کرده بود بست و پایکوبی خیابانی به مناسبت امضای این توافق را کاملا از یاد برده است. برجام کلیدی نبود که حسن روحانی با نشان دادن آن در کارزار انتخاباتی قول داده بود دریچه‌های امید را باز کند.
مُهره‌ی اتمی
بخش عمده‌ای از مردم در داخل کشور هر امیدی به حل مشکلات‌شان با «نرمش»های قهرمانانه را از دست داده‌اند. استعفای فردی، که درست یا غلط، عامل اجرایی این «نرمش» به حساب می‌آمد، وقتی این «نرمش» تغییری در زندگی روزمره و وضعیت معیشت مردم ایجاد نکرد، دیگر اهمیتی در داخل کشور ندارد. تبلیغات و جوّسازی اصلاح‌طلبان و طرفداران دولت نیز نتوانست تحرکی در مخاطبان ایجاد کند.
دروغ‌های محمدجواد ظریف در زمینه «استقلال» قوه قضائیه و زندانیان دوتابعیتی و فعالان مدنی و سیاسی و عقیدتی، نقش فعال نمایندگی‌های دیپلماتیک جمهوری اسلامی در اقدامات تروریستی در کشورهای اروپایی و آفریقایی که منجر به بازداشت یک دیپلمات در اروپا، یک سفیر در آفریقا، و اخراج یک سفیر و چند دیپلمات از دیگر کشورها شد، نشان داد که وزارت خارجه جمهوری اسلامی نیز بخش جدانشدنی از نظامی است که نامش با ارعاب و وحشت‌آفرینی گره خورده است.
محمدجواد ظریف که هرگز در سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی نقشی ایفا نکرده، و حتا سفیران کشور در کشورهایی چون عراق، سوریه و لبنان ازسوی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعیین می‌شوند، باورکردنی نیست که به خاطر عدم حضور در دیدار بشار اسد با علی خامنه‌ای از دولت کناره‌گیری کرده باشد. اگر دلیل این استعفای چند ساعته مداخله نیروی قدس در سیاست خارجی جمهوری اسلامی می‌بود، محمدجواد ظریف می‌بایستی سال ها پیش از وزارت خارجه کناره‌گیری می‌کرد.
اما استعفای ظریف تنها برخی از کشورهای اروپایی را نگران ساخت. چشم‌انداز نشستن بر سر میز مذاکره با وزیر خارجه‌ای که حتا با زبان رایج دیپلماسی آشنایی ندارد، برای اروپا که تجربه‌ی مذاکره با دولت‌های خاتمی و احمدی‌نژاد را دارد، اصلا خوشایند نیست. بطوری که نگرانی در راهروهای مقر اتحادیه اروپا در بروکسل، در پیامد استعفای چند ساعته محمدجواد ظریف، بیش از تهران به چشم می‌خورد. اروپا در موقعیت کنونی که درگیر بحران‌های جدیتری چون «برکسیت» برای خروج بریتانیا از اتحادیه اروپاست، نمی‌خواهد پرونده بحران دیگری را بگشاید؛ آنهم بحرانی که می‌تواند موقعیت‌اش را در مقابل آمریکا تضعیف کند.
برای اتحادیه اروپا و کشورهای بانفوذ این قاره چون آلمان، فرانسه، بریتانیا و حتا ایتالیا، که مهمترین شریک اقتصادی جمهوری اسلامی در اروپاست، استعفای محمدجواد ظریف، و از دست دادن مخاطبی قابل قبول در تهران، نشان از شکست بزرگتری برای اروپا دارد: سرخم کردن و پذیرفتن سیاست‌های دونالد ترامپ در قبال جمهوری اسلامی.
این در حالیست که ایالات متحده آمریکا به استعفای ظریف بی‌اعتنا ماند و مایک پمپئو وزیر خارجه این کشور با بی‌اعتمادی نسبت به این استعفا در توئیتی نوشت: «از استعفای جواد ظریف مطلع شدیم؛ خواهیم دید آیا عملی می‌شود!» و در ادامه یادآوری کرد که «او و حسن روحانی فقط سخنگویان یک مافیای فاسد مذهبی هستند. ما میدانیم همه تصمیمهای نهایی را خامنه‌ای می‌گیرد» و تأکید نمود: «سیاست ما تغییری نمیکند- ر‍‍ژیم باید مثل یک کشور نرمال رفتار کند و به مردمش احترام بگذارد.»
«تلنگر» یا ترفند؟
ظریف پیش از آنکه از استعفایش پشیمان شود و هنوز نرفته، به صندلی خود بازگردد، ادعا کرده بود که خواسته تا استعفایش «تلنگری برای بازگشت وزارت خارجه به جایگاه قانونی‌اش» باشد. اما در همان ساعاتی که محمدجواد ظریف از سمت خود استعفا کرد، نگرانی در اتحادیه اروپا کاملا محسوس بود. یکی از دستیاران فدریکا موگرینی، به شرط اینکه نامی از او برده نشود به کیهان لندن گفت: «تغییر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی و جایگزینی محمدجواد ظریف با فرد دیگری که انعطاف کمتری نشان دهد، عملا ما را مجبور می‌سازد در مقابل سیاست‌های آمریکا در قبال جمهوری اسلامی سر خم کنیم و چنین عقب‌نشینی‌ای در شرایط کنونی واقعا موقعیت اروپا را بسیار تضعیف می‌کند.»
دیپلمات دیگری در بروکسل استعفای چند ساعته محمدجواد ظریف را ترفندی برای فشار بر اروپا از سوی جمهوری اسلامی می‌داند. این دیپلمات به کیهان لندن می‌گوید: «کشورهای اروپایی در هفته‌های اخیر مواضع سخت‌تری در قبال جمهوری اسلامی اتخاذ کرده اند. این تغییر در مواضع اروپا در قبال سیاست‌های موشکی جمهوری اسلامی، هشدار رسمی در رابطه با فعالیت‌های سایبری مخرب ایران در برخی از کشورهای اروپایی، فعال شدن مجدد هسته‌های تروریستی وابسته به تهران، و به ویژه عدم همکاری فعال ما با جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریم‌های آمریکا، جمهوری اسلامی را در موقعیت نامناسبی قرار داده است.» همین دیپلمات در ادامه می‌افزاید: «استعفای صوری ظریف، بیش از آنکه حکایت از اختلافات درون نظام داشته باشد، که البته داستانی قدیمی است، ابزار فشاری بر اروپا بود تا با نرمش بیشتری با جمهوری اسلامی برخورد کند و بیش از حد سیاست‌هایش را با کاخ سفید همگام و همراه نکند.»
یک دیپلمات سابق جمهوری اسلامی و نزدیک به جناح اصلاح‌طلب، تظاهر به استعفای محمدجواد ظریف را «اقدامی بسیار زیرکانه» از سوی وزیر خارجه ارزیابی می‌کند. این دیپلمات بازنشسته به کیهان لندن می‌گوید: «محمدجواد ظریف با رد استعفایش از سوی رهبری و مجبور ساختن قاسم سلیمانی به دلجویی از او، یک هدف داشت و آنهم فشار حداکثری برای تسریع تصویب لوایح چهارگانه موسوم به FATF بود که در راهروهای مجمع تشخیص مصلحت نظام گیر کرده است.» عدم تصویب این لوایح در رابطه با مبارزه با پولشویی و حمایت مالی از تروریسم، به گفته این دیپلمات سابق «سدی جدی در روابط اقتصادی نه تنها با کشورهای اروپایی بلکه حتا کشورهای آسیایی چون چین و هند است». این دیپلمات جمهوری اسلامی معتقد است که ظریف پس از این استعفا «قویتر از گذشته به وزارت خارجه بازگشته است و در آینده از آزادی عمل بیشتری برخوردار خواهد بود». وی استعفای ظریف را «تلنگری» به علی خامنه‌ای نیز تلقی می‌کند که می‌تواند «برای مدتی جناح‌های تندرو را به حاشیه براند و مجبور به سکوت کند.»
به هر حال استعفای چند ساعته محمدجواد ظریف هیاهوی گذرایی را سبب شد که نتایج عملی آن هنوز معلوم نیست. بقای ظریف در مقام قبلی‌اش به خودی خود نشانه و یا سبب هیچ تغییری نیست. اینکه آیا استعفای اینستاگرامی ظریف خواهد توانست از فشارهای بین‌المللی بر جمهوری اسلامی و به ویژه ازسوی کشورهای اروپایی بکاهد، پرسشی است که پاسخ آن در هفته‌های آینده داده خواهد شد. آیا این استعفای صوری خواهد توانست از فشارهای داخلی بر دولت و وزارت خارجه بکاهد نیز پرسش دیگری است که پاسخگویی به آن محتاج به زمان است اما شواهد کنونی بیانگر چنین موضوعی نیست.
آنچه مسلم است، محمدجواد ظریف با این حرکت نشان داد که نمی‌توان به رفتار و حرف‌های او اعتماد کرد. نه زمانی که صحبت از استقلال قوه قضائیه می‌کند، نه زمانی که منکر می‌شود که در جمهوری اسلامی کسی اسرائیل را تهدید به نابودی کرده است و نه حتی زمانی که از مقام خود استعفا می‌دهد.
احمد رأفت
