روزنامه «اورشلیم پست» ۲۶ ماه مه (پنجم خرداد) گزارش داد که مقامات ارشد بریتانیا، فرانسه و آلمان به دولت ترامپ هشدار دادهاند که جمهوری اسلامی عمداً در حال طولانی کردن مذاکرات هستهای است تا در صورت عدم دستیابی به توافق، از فعال شدن «مکانیسم ماشه» (بازگشت تحریمهای سازمان ملل) جلوگیری کند.
همزمان عباس عراقچی وزیر خارجه جمهوری اسلامی هشدار داد که اگر اروپا مکانیسم ماشه را فعال کند، تهران «قاطعانه» پاسخ خواهد داد. عراقچی آذرماه ۱۴۰۳ در جریان سفر به پرتغال نیز تهدید کرده بود: «اگر تحریمها بازگردد احتمالاً ایران بحث هستهای را به در اختیار داشتن تسلیحات هستهای میکشاند.»
طبق قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل، بر اساس توافق هستهای سال ۲۰۱۵ موسوم به «برجام» کشورهای عضو میتوانند از طریق ساز و کار موسوم به «مکانیسم ماشه» (اسنپبک) در پاسخ به نقض جدی تعهدات هستهای توسط رژیم ایران، تحریمها را بازگردانند. اما این گزینه فقط تا ماه اکتبر ۲۰۲۵ (تاریخ انقضای برخی مفاد توافق یا «بند غروب آفتاب») معتبر است و باتوجه به اینکه مقدمات اداری آن حدود سه ماه طول میکشد، باید تا اواسط تابستان برای آن اقدام کرد.
سه قدرت اروپایی به جمهوری اسلامی هشدار دادهاند که اگر تا ماه اوت به یک توافق هستهای جدید و «معنادار» نرسند، این مکانیسم را فعال خواهند کرد، که به تحریمهای شدید منجر خواهد شد.
گزارشها حاکی از آن است که در حال حاضر یکی از اصلیترین اختلافات در روند مذاکرات هستهای، بر سر غنیسازی اورانیوم است. علی خامنهای میگوید: «جمهوری اسلامی منتظر اجازه هیچکس برای غنیسازی نیست» و در حالی که دولت ترامپ صراحتا اعلام کرده در توافق جدید اجازه غنیسازی اورانیوم به جمهوری اسلامی ایران را نخواهد داد، مقامات رژیم اما بر ادامه غنیسازی در ایران تاکید دارند.
یک مقام ارشد آمریکایی به «اورشلیم پست» گفت که پس از گفتگوهای روز جمعه میان فرستاده ترامپ و وزیر خارجه جمهوری اسلامی، پیشرفتهایی حاصل شده، اما همچنان کارهای زیادی باقی مانده است. این مقام افزود: «مذاکرات سازنده بود و هر دو طرف توافق کردند که به زودی دوباره دیدار کنند.»
هنوز زمان و مکان دور بعدی مذاکرات اعلام نشده و عباس عراقچی میگوید تهران در حال بررسی پیشنهاد عمان است. او به جزئیات اشاره نکرد اما گفت: «طرف عمانی در مذاکرات اخیر راهکارهایی را برای رفع موانع پیشنهاد کرده که در حال بررسی است.»
طرفین بر سر طیف گستردهای از مسائل اساسی از جمله غنیسازی در ایران اختلاف دارند. برخی منابع از جمله روزنامه «والاستریت ژورنال» گزارش دادند که عمان به عنوان میانجی مذاکرات تهران و واشنگتن یک راه حل پیشنهاد داده است.
احمد بخشایش اردستانی عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی درباره جزییات پیشنهادعمان به «دیدهبان ایران» گفت: «عمانیها به ما گفتهاند که شما فعلا برای شش ماه غنیسازی را متوقف کنید و بعد مجدداً این کار را انجام دهید!»
وقتکُشی بد نیست
او با اشاره به اینکه «طولانی شدن روند مذاکرات الزاماً نشانه بدی نیست» گفت: «اکنون به جایی رسیدهایم که همین حالا به اندازه ساخت چند بمب اتم، اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد داریم. ۳۰۰ کیلو اورانیوم ذخیره شده ایران به اندازه ۱۰ بمب اتم است و در صورت ادامه تهدید اسرائیل میتوانیم سطح غنیسازی را بالاتر هم ببریم.»
با اینهمه ادعای بخشایشی اردستانی در مورد پیشنهاد عمان توسط «منابع آگاه» رد شده است.
جمهوری اسلامی در حالی به دنبال وقتکشی در مذاکرات است که دونالد ترامپ گفته بود فقط دو ماه برای توافق فرصت هست. هرچند به نظر میرسد طولانی شدن روند مذاکرات مطلوب جمهوری اسلامی است اما دو مسئله مهم قابل چشمپوشی نیست:
۱) حکومت با بحران اقتصادی شدید روبروست و عدم توافق با آمریکا به معنای ادامه تحریمها یا شدیدتر شدن آن است و با توجه به کسری شدید بودجه، فرسودگی زیرساختها و افزایش فشارهای داخلی و بینالمللی احتمال شکلگیری اعتراضات و اعتصابات گسترده را افزایش میدهد.
۲) بینتیجه بودن مذاکره میتواند اسرائیل را برای یک اقدام نظامی یا اقدامات ایذایی علیه برنامههای اتمی و موشکی حکومت راسختر کند.
منابع حکومتی و جریانهای سیاسی درون نظام دیدگاههای متفاوتی درباره احتمال فعالسازی «مکانیسم ماشه» دارند. برخی آن را «عملیات روانی» یا «بخشی از استراتژی فشار برای گرفتن امتیاز از جمهوری اسلامی» میدانند و برخی دیگر آن را یک تهدید جدی واقعی.
برخی ناظران براین باورند که اروپاییها منتظرند تا ببینند مذاکره جمهوری اسلامی و آمریکا به کجا میانجامد.
پیشتر ژان نوئل بارو وزیر خارجه فرانسه در سخنرانی خود در شورای امنیت سازمان ملل صراحتاً اعلام کرد که اگر منافع امنیتی اروپا به خطر بیفتد، فرانسه «حتی یک لحظه در بازگرداندن تمامی تحریمهای لغو شده در ده سال پیش تردید نخواهد کرد.»
