یک چشمانداز بلندمدت موفق برای توسعه بخش گردشگری ایران باید بر پایه رویکردی جامع و پایدار بنا شود. این برنامه بر تقویت عرضه، تحریک تقاضا، و اجرای سیاستهای مؤثر برای ترویج گردشگری در سراسر مناطق کشور تمرکز دارد. همچنین بر اهمیت ایجاد نهادهای قوی که بتوانند از صنعتی در حال رشد، عادلانه و پایدار حمایت کنند تأکید میکند؛ صنعتی که ظرفیت دارد بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تأمین کند.
در ادامه، هفت ستون اصلی این چشمانداز آمده است:
۱. توسعه منطقهای فراگیر
رشد عادلانه باید سنگبنای استراتژی گردشگری ایران باشد. این امر به معنای ترویج گردشگری در تمام استانها برای بهرهبرداری از داراییهای منحصر به فرد فرهنگی، تاریخی و طبیعی هر منطقه است. گسترش گردشگری فراتر از مراکز سنتی مانند تهران، اصفهان، شیراز و مشهد (که عمدتاً میزبان زائران مذهبی هستند) موجب تقویت هویت ملی و انسجام کشور خواهد شد. هر منطقه ایران دارای ویژگیهای فرهنگی خاص و پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری و اشتغالزایی است. در حال حاضر بسیاری از مناطق کشور از نظر زیرساختهای گردشگری و سرمایهگذاری توسعه نیافتهاند. رویکردی گسترده و فراگیر منطقهای برای انسجام ملی و شکوفایی اقتصادی ضروری است.
۲. پیشرفت پژوهشها و آموزشهای باستانشناسی
حفاریهای باستانشناسی را گسترش داده و در مؤسسات علمی و پژوهشی سرمایهگذاری شود تا درک عمیقتری از میراث غنی ایران فراهم شود و از گردشگری فرهنگی حمایت گردد. گرچه تا کنون کارهای باستانشناسی قابل توجهی انجام شده، اما بسیاری از مناطق هنوز کاوش نشدهاند. پژوهشها و حفاریهای جامع باید در سراسر کشور دنبال شود. چندین منطقه که در گذشته پایتختهای پیش از اسلام بودهاند، تا کنون فعالیتهای باستانشناسی محدودی داشتهاند و شایسته توجه ویژه هستند.
۳. توانمندسازی در همه سطوح
سرمایه انسانی، ساختارهای سازمانی و چارچوبهای نهادی باید تقویت شوند تا خدمات با کیفیت و مدیریت مؤثر در اکوسیستم گردشگری فراهم گردد. فرصتهای آموزشی و پژوهشی، به ویژه در حوزه گردشگری، گسترش یابد. مؤسسات آموزش عالی در مناطق کمتر توسعهیافته با پتانسیل بالا برای رشد گردشگری و پژوهش تأسیس شوند. رویکرد مبتنی بر جامعه محلی، با توانمندسازی ساکنان برای مشارکت فعال در توسعه، حفاظت و بهرهبرداری از منابع گردشگری، دنبال شود. تحقق این هدف به برنامهریزی راهبردی و منابع پایدار نیاز دارد، اما منجر به ایجاد اشتغال با کیفیت و توسعه پایدار خواهد شد. به عنوان مثال، هزاران راهنمای گردشگری باید آموزش ببینند تا اهمیت تاریخی اماکن را درک کرده و خدماتی عالی ارائه دهند.
۴. پایداری زیستمحیطی
رویکردهای مسئولانه زیستمحیطی باید در تمام جنبههای برنامهریزی و عملیات گردشگری لحاظ شوند تا مناظر طبیعی و اماکن تاریخی برای نسلهای آینده حفظ شوند. پایداری محیط زیست برای گردشگری حیاتی است، زیرا تمام ذینفعان از آن تأثیر میپذیرند. اماکن تاریخی به ویژه در برابر آلودگی آسیبپذیر هستند و حفاظت از آنها ضروری است. بنابراین، پایداری باید کلید اصلی باشد که توسط تمام بازیگران صنعت گردشگری از جمله هتلها، خدمات حمل و نقل و مدیران سایتها پذیرفته شود.
۵. ارائه خدمات با کیفیت بالا
گردشگران بیشتر تمایل دارند به کشورهایی سفر کنند که ایمنی و امنیت در کنار شادی و رفاه از طریق سرگرمی، جاذبه و خدمات قابل دسترس و شفاف فراهم باشد. گروههای مختلفی از گردشگران وجود دارند؛ داخلی، منطقهای و بینالمللی؛ که هر کدام ترجیحات و نیازهای خاص خود را دارند. کسب و کارهایی که خدمات ارائه میدهند و با گردشگران در رابطه هستند باید آموزش ببینند که چگونه با آنها به درستی برخورد کنند. به عنوان مثال، زائران مذهبی، چه داخلی و چه منطقهای، معمولاً به خدمات اولیه نیاز دارند و هزینه کمتری میپردازند. در مقابل، گردشگران غربی معمولاً خدمات با کیفیت بالا انتظار دارند و هزینه بیشتری نیز میکنند.
۶. رشد اقتصادی پایدار
گردشگری باید به عنوان محرک اصلی تنوعبخشی بلندمدت اقتصادی، مستقل از نفت، مطرح شود و منابع درآمدی پایدار و مقاومی ایجاد کند. ستونهای بیانشده در بالا بر بسیاری از صنایع کشور تأثیر خواهند گذاشت و در نتیجه منجر به ایجاد فرصتهای شغلی با کیفیت برای میلیونها نفر در نسلهای آینده خواهد شد.
۷. سیاستگذاری عمومی
دولت ملی و مسئولان استانی و محلی باید رهبری و منابع لازم را برای تحقق این هفت ستون فراهم کنند. دولت باید برای هر منطقه یک برنامه پنجساله در هماهنگی با ذینفعان محلی بخش دولتی و خصوصی تدوین کند. این برنامه تنها در صورتی تحقق مییابد که دولت گردشگری را به عنوان یک سرمایهگذاری استراتژیک اولویت دهد و هدفگذاری کند که سهم آن حدود ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی باشد.
هدف نهایی این چشمانداز، معرفی ایران به عنوان یک مقصد برتر گردشگری فرهنگی و اکوتوریسم در سطح جهانی، همراه با تقویت غرور ملی، شکوفایی منطقهای و حفاظت محیط زیست است. شمال کشور با دریای زیبای کاسپین (مازندران/ خزر) و ظرفیت ورزشهای زمستانی، و جنوب کشور با سواحل دیدنی، فرصتهای متنوعی برای گردشگری فراهم میکنند. هر بخش از کشور دارای عرصههای تاریخی چشمگیر و ویژگیهای فرهنگی منحصر به فرد است.
*نویسندگان: دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی با همکاری گروه پژوهشگران برای آزادی ایران
