یونس قانونی (غلامی) – از اوکراین و تایوان تا خاورمیانه و بالکان، جهان امروز درگیر بحرانی جهانیست که نشانههای آغاز یک فاجعه تمدنی را در خود دارد.
پیشاجنگ، نه پیشبینی
اگرچه تا چند سال پیش، سخن گفتن از “جنگ جهانی سوم” نوعی بدبینی افراطی تلقی میشد، اما امروز این واژه به تدریج جای خود را در واژگان رسمی، رسانهای و حتی نظامی باز میکند. بیثباتی فراگیر، افزایش رقابتهای تسلیحاتی، فرسایش نهادهای بینالمللی، و ظهور مجدد اتحادهای ایدئولوژیک و بلوکمحور، جهان را وارد دورهای کرده که باید آن را عصر پیشاجنگ نامید؛ عصری که فاصلهاش با فاجعه، تنها یک اشتباه محاسباتی یا یک ترور هدفمند است.
تکرار تاریخ با چهرهای نو
پیش از دو جنگ جهانی، الگوهایی آشنا در جهان تکرار شد: افزایش تنشهای منطقهای، رقابت امپراتوریها، فروپاشی اقتصادی و افول نهادهای صلح. امروز نیز شباهتها نگرانکنندهاند:
فروپاشی نظم اقتصادی لیبرال و گسترش بحران معیشتی
رقابت آشکار قدرتهای بزرگ بر سر نفوذ نظامی و انرژی
زوال عملکرد نهادهای بینالمللی مانند سازمان ملل
تشدید جنگ اطلاعاتی و تخریب اعتماد عمومی
تاریخ زنجیرهای از فرار بشر از درسهای دردناک است و امروز، بار دیگر، با پای خود به سمت پرتگاه گام برمیداریم.
خاورمیانه: انبار باروت جهان
خاورمیانه همواره مرکز تنش بوده، اما در سالهای اخیر، این منطقه به لبه انفجار تبدیل شده است. درگیری اخیر در غزه، با هزاران کشته، نهتنها جنگی میان اسرائیل و حماس، بلکه بخشی از یک نبرد بزرگتر میان ایران و اسرائیل است.
ترور هدفمند فرماندهان سپاه قدس در سوریه، بمباران فرودگاهها، و تبادل آتش در مرزهای لبنان و جولان، نشانهای از روندی خطرناک است: منطقه به سوی یک جنگ چندجبههای پیش میرود.
ورود قدرتهای غیرمنطقهای مانند آمریکا، فرانسه و روسیه به معادلات سوریه، و همزمان افزایش نقش ترکیه و قطر، یک موازنه شکننده ایجاد کرده که در هر لحظه میتواند فرو بپاشد. هر حملهای، حتی محدود، میتواند آتش جنگی منطقهای را شعلهور کند که دامنهاش تا مدیترانه، قفقاز و اقیانوس هند گسترش یابد.
ایران و اسرائیل: جنگی سرد که دارد گرم میشود
در ماههای اخیر، رویارویی آشکار میان ایران و اسرائیل به یک نبرد تمامعیار سایهوار تبدیل شده است. ترور فرماندهان ارشد رژیم ایران در سوریه و لبنان و خود ایران، حملات سایبری به زیرساختهای حیاتی، و تهدیدهای متقابل به جنگ تمامعیار، از آغاز دورانی تازه خبر میدهد.
اسرائیل آشکارا درباره امکان اقدام پیشدستانه علیه تأسیسات هستهای ایران سخن میگوید. در مقابل، تهران نیز از «پاسخ قاطع در زمان مناسب» حرف میزند؛ فرمولی آشنا برای آغاز یک جنگ محدود که میتواند به سرعت جهانی شود.
شرق آسیا: جبههای دیگر از نبرد تمدنها
تحرکات نظامی چین در اطراف تایوان، تمرینهای رزمی مشترک آمریکا، ژاپن و کرهجنوبی، و تهدیدهای پی در پی کره شمالی، شرق آسیا را به کانونی دیگر از بحران تبدیل کرده است. تایوان اکنون، بیش از همیشه، به نماد نبرد میان نظم دموکراتیک غربی و نظم اقتدارگرای شرقی بدل شده است.
کره شمالی نیز با آزمایشهای موشکی و تهدید به استفاده از سلاح هستهای، بازی خطرناکتری را آغاز کرده. هر حرکت اشتباه، میتواند دریای چین جنوبی و شبهجزیره کره را وارد آشوبی با پیامدهای جهانی کند.
آفریقا و آمریکای جنوبی: جبهههای کمتر دیدهشده
در حالیکه نگاه جهانیان معطوف به خاورمیانه و شرق آسیاست، قاره آفریقا نیز به شدت در حال بیثبات شدن است. کودتاهای نظامی در نیجر، مالی و بورکینافاسو، افزایش حضور روسیه از طریق «گروه واگنر»، و درگیریهای مرزی اتیوپی و سودان، گویای تحولی عمیق در سیاست قاره هستند.
در آمریکای لاتین، قدرت گرفتن دوباره جریانهای چپ یا پوپولیست، تنش با ایالات متحده، و بحران مهاجرت، چشمانداز تازهای از رقابتهای بلوکمحور ایجاد کرده است. بسیاری تحلیلگران، شکلگیری یک “بلوک جنوب جهانی” به رهبری برزیل، هند، روسیه و چین را نقطهی آغازی برای بازتقسیم قدرت جهانی میدانند.
جنگ جدید، سلاحهای جدید
هوش مصنوعی، جنگ سایبری، و تسلیحات بیسرنشین، حالا بخشی از ابزار جنگ نوین هستند. رقابت میان چین، آمریکا، و روسیه در توسعه فناوریهای کشندهی خودکار، نگرانیهای اخلاقی و امنیتی بیسابقهای ایجاد کرده است. در آیندهای نزدیک، جنگ ممکن است دیگر با سربازان انسانی آغاز نشود، بلکه با خطوط کد، الگوریتمهای تصمیمگیر، و پهپادهای خودمختار.
سناریوهای پیش رو
گسترش جنگهای نیابتی: با محوریت خاورمیانه، اوکراین و شرق آسیا
برخورد مستقیم قدرتهای بزرگ بر اثر اشتباه یا تحریک
فروپاشی نظم جهانی و ظهور دوباره امپریالیسمهای منطقهای
جنگ بر سر منابع طبیعی، آب و انرژی در پی بحران اقلیم
راهی برای پرهیز از فاجعه
برای جلوگیری از ورود به یک جنگ جهانی سوم، تنها یک اقدام کافی نیست؛ بلکه نیاز به یک بازسازی چندلایه در اعتماد جهانی داریم:
اصلاح ساختار سازمان ملل و حذف یا محدود کردن حق وتو
بازگشت به دیپلماسی صادقانه و چندجانبهگرایی
توقف مسابقه تسلیحاتی، به ویژه در حوزه سلاحهای نوین
توانمندسازی جامعه مدنی جهانی و رسانههای مستقل
عدالت اقتصادی و اقلیمی برای کاستن از نارضایتی جهانی
سخن آخر
جهان امروز، میان ویرانی و بیداری ایستاده است. ما هنوز فرصت داریم که با صلح، گفتگو، و همبستگی، از تکرار فاجعه جلوگیری کنیم. اما اگر اکنون اقدامی نکنیم، فردایی برای اقدام نخواهد ماند.
ضمیمه: از نگاه یک فعال حقوق بشر
به عنوان یک فعال حقوق بشر، آنچه امروز در جهان میگذرد را چیزی کمتر از یک جنایت جهانی برنامهریزیشده نمیدانم. سکوت در برابر نسلکشیها، سرکوب زنان، اقلیتها، و تخریب زیرساختهای زندگی، نه تنها غیراخلاقی بلکه خیانت به وجدان جمعی بشر است.
ما شهروندان جهان، باید ایستادگی کنیم. اگر اکنون سخن نگوییم، در آینده بخشی از فاجعه خواهیم بود. با قلم، صدا، و اقدام، پیش از آنکه خیلی دیر شود.
*یونس قانونی (غلامی) نویسنده و فعال حقوق بشر
