فرونشست هفته گذشته در شهرک «ولیعصر» تهران و گرفتار شدن سه اتومبیل در چاله ۱۰ متری ایجاد شده بر اثر این فرونشست بار دیگر گسترش این پدیده در ایران را مورد توجه قرار داده است. ۳۰ استان از ۳۱ استان کشور درگیر فرونشست هستند و این پدیده ویرانگر در برخی استانها وارد مناطق شهری شده است. همچنین ایران رتبه نخست مناطق درگیر فرونشست با نرخ بالا است.
گزارشها از گسترش فرونشست در ایران تکاندهنده است. به جز استان گیلان، همه استانهای ایران با پدیده فرونشست درگیر هستند و میزان فرونشست زمین در برخی نقاط به ۴۰ سانتیمتر رسیده است.
علیبیتالهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی پیشتر در گزارشی اعلام کرده بود وسعت پهنه فرونشست تجمعیِ بیش از ۱۰ سانتیمتر در اصفهان طی ۹ سال از ۳۰۰ به ۸۵۰ کیلومترمربع رسیده؛ یعنی افزایشی ۲/۸ برابری.
همچنین بر اساس پردازش تصاویر سنجش از دور مربوط به دوره زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳، نرخ فرونشست در برخی نقاط مشهد به ۱۸ سانتیمتر در سال نیز میرسد. بررسی روند هفتساله نشان میدهد حدود ۶۷ کیلومترمربع از محدوده شهری مشهد درگیر فرونشست شده و این محدوده هر ساله بهسمت مرکز شهر پیشروی میکند.
بهطور کلی، در ۱۸ استان کشور عدد فرونشست زمین به بالای ۱۰ سانتیمتر در سال میرسد. در کل دنیا پهنههای فرونشستی شناختهشده حدود ۳ تا ۵ درصد بالای ۱۰ سانتیمتر در سال فرونشست دارند. ایران از نظر جایگاه فرونشست زمین در دنیا، از نظر کسری منابع آب و وسعت پهنههای فرونشستی، سومین کشور دنیا است. همچنین از نظر تعدد پهنههای فرونشستی با نرخ بالا، ایران رتبه نخست را دارا است. کارشناسان تأکید دارند در هیچ کشوری این سطح تنوع فرونشست که در ایران است وجود ندارد.
اسکندر صیدایی رئیس سازمان نقشهبرداری ایران نیز در گفتوگو با خبرگزاری «ایلنا» تأکید کرده که «تقریباً بهغیر از مجموعه استانهایی که در حاشیه دریاچه خزر هستند مانند استان گیلان، سایر مناطق با بازههای مختلف با فرونشست زمین روبهرو هستند.»
اسکندر صیدایی علت فرونشست زمین را «خشکسالیهای متعدد و برداشت بیرویه آب» دانسته و گفته «حادترین و فوریترین توصیهای که میتوانیم ارائه دهیم، این است که برداشت آب از مناطق آسیبدیده انجام نگیرد. در مناطقی که شریانها و جریانهای آب مانند حوزههای آبخیز و دشتها وجود دارد، شریانیافتن و جریانیافتن آب را توصیه میکنیم.»
علی بیتالهی در گفتگو با روزنامه «پیام» ما این نکته مهم را مورد تأکید قرار میهد که فرونشست یک پدیده انسانساخت است و یک مخاطره طبیعی مانند آتشفشان یا زلزله نیست.
علی بیتالهی هشدار داده که نزدیک به ۷۵۰ شهر و بهویژه شهرهای بزرگ ما روی پهنههای فرونشستی قرار دارد؛ تخمین زده میشود، نزدیک به ۴۰ میلیون نفر از جمعیت ایران روی این پهنهها یا در مجاورت این پهنهها زیست میکنند. فقط در تهران، سه میلیون نفر روی پهنه فرونشستی زندگی میکنند.
علی بیتالهی همچنین گفته «از خصلتهای فرونشست زمین در ایران این است که این پهنهها در مکانهای با تراکم جمعیتی بالا بیشتر توسعه پیدا میکنند؛ چون تمرکز بیشتر جمعیت نیاز آبی بیشتری خلق میکند. این نیاز آبی فقط آب شرب و بهداشت نیست. بلکه بخش قابلتوجهی از آن مربوط به تأمین غذاست. تأمین این نیازها عموماً به همان محیط اطراف تحمیل میشود. بههمین دلیل، ما میبینیم جنوبغرب تهران وسیعترین پهنه فرونشست کشور است، شمالغرب مشهد فرونشست گستردهای بهسمت مرکز شهر رخ میدهد و در جنوبشرق شیراز از سمت دریاچه مهارلو (که بهدلیل کمآبی پسروی میکند) فرونشست بهسمت مرکز شهر پیشروی میکند.»
او افزوده در اصفهان همه محدوده شهری بهدلیل قطع آب زایندهرود دچار فرونشست است. این مناطق کانونهای بزرگ جمعیتی کشور هستند.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزوده «۱۰ نقطه را مطالعه کردهایم که حدود ۴۰ درصد جمعیت کشور در آن مستقر هستند. عمده تمرکز این جمعیت در این مناطق بهدلیل اقتصاد، معیشت و شغل است. صنایع هم در اطراف این کلانشهرها دقیقاً بهدلیل همین جمعیت ایجاد شده؛ یعنی یک دور باطل.»
او همچنین گفته «بر اساس مطالعه ما در سال ۱۴۳۰، با همین روند رشد جمعیت کنونی (که منفی هم است) در شش استان جمعیت (بهدلیل مهاجرت، نبود شغل و مشکلات محیطزیستی و شرایط اقلیمی) نسبت به جمعیت فعلی کمتر خواهد شد. تمرکز جمعیت در مناطق مقصد نیاز به آب را بیشتر میکند. وقتی زمین نشست میکند، علاوهبر اینکه آبخوان متراکم میشود و از دست میرود که اصطلاحاً به آن مرگ آبخوان میگوییم، دیگر آب امکان ورود به زمین را نخواهد داشت؛ روی زمین روان میشود و مواد مغذی خاک را میشوید و اراضی حاصلخیز را به بیابان تبدیل میکند. علاوه بر این، تمام مستحدثات سطح زمین هم پایین میروند.»
به گفته علی بیتالهی گسترش فرونشست در ایران قابل مدیریت و توقف است: «در سال ۱۹۶۵ در دشت توکیو ژاپن نرخ فرونشست زمین، ۱۲ سانتیمتر در سال بود. در سال ۲۰۰۳ گزارشی منتشر شد که نشان میداد فرونشست زمین در این محدوده متوقف شده. در شانگهای چین، از سال ۱۹۲۲، این پدیده شناسایی شده بود، طی ۲۰ سال، با اقدامات انجامشده سطح زمین نهتنها پایین نمیرود، بلکه بالا میآید. در تگزاس آمریکا، اندونزی و تایوان هم این اتفاق رخ داده است. این را هم بگویم که این اقدامات براساس تکنولوژی و دانش پیچیده موفق نبودهاند، بلکه عزم مدیریتی این مناطق را موفق کرد.»
با اینهمه توضیحات علی بیتالهی و دیگر کارشناسان نشان میدهد در جمهوری اسلامی انگیزه و ارادهای برای مدیریت پدیده فرونشست وجود ندارد: «این نکته مهمی است ما در نیشابوری که بزرگترین شکاف فرونشستی شناختهشده کشور را داریم، مجوز احداث کارخانه آببر فولاد را میدهیم. در یزد هم همین کار را میکنیم. صنایع آببر ما بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیکی توزیع شدهاند. مسیری در راهآهن ابهر به زنجان را پایش میکردیم. درست در مجاور این ریل جدیدی که قرار است احداث کنند، یک شکاف طولی فرونشست وجود دارد، شکافی تازهشکلگرفته. حدود ۵۰۰ متر آن طرفتر یک مجموعه عظیم فولادی در دست احداث است. این مجموعه با دو لوله به قطر حدود یک متر، آب را برای تأمین نیاز به این کارخانه منتقل میکرد و میکند. آنهم جایی که رودخانه جاری نداریم. یعنی این آب از زیرزمین از همین منطقه فرونشتی تأمین میشود.»
