اخراج اتباع افغانستانی طی دو هفته گذشته افزایش یافته و دهها هزار مهاجر غیرقانونی ساکن ایران به مرزهای افغانستان منتقل شدند. بسیاری از اتباع افغانستان در بخش کارگری مشغول به کار بوده و حالا خروج آنها اثراتی بر بازار کار خواهد داشت.
اخراج اتباع افغانستانی غیرمجاز در دو هفته گذشته و پس از اعلام آتشبس میان اسراییل و جمهوری اسلامی سرعت گرفته است. مقامات امنیتی جمهوری اسلامی مدعی هستند که شماری از اتباع افغانستانی در شبکه جاسوسی اسراییل در ایران فعال بودند و همین موضوع بهانهای برای اخراج و رد مرز مهاجران غیرقانونی شده است.
وزارت کشور ۱۵ تیر ۱۴۰۴ را آخرین مهلت خروج اتباع غیرمجاز از ایران اعلام کرده بود و تعیین مهلت سبب بروز ترافیک در مرزهای زمینی ایران و افغانستان شده بود.
آمارهای حکومتی نشان میدهد در استان تهران به تنهایی روزانه بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر از اتباع غیرمجاز شناسایی و برای اخراج به مراکز موقت نگهداری منتقل میشوند.
همچنان آمار دقیقی از مهاجران قانونی و غیرقانونی افغانستانی ساکن ایران در دست نیست. جمهوری اسلامی سالها نسبت به سیل ورود مهاجران بیتفاوت بود و آنها را بدون سازماندهی و نظارت در کشور رها کرده بود. حالا که مهاجران غیرقانونی و حتی قانونی در بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی، و امنیتی مشکلآفرین شدهاند به صورت قهری در حال اخراج آنها است.
در حالی که مقامات حکومتی بارها آمار متناقضی از تعداد مهاجران افغانستانی ساکن ایران مطرح کرده بودند، همزمان با آغاز دور جدید اخراج مهاجران اعلام شده حدود ۷ میلیون مهاجر افغانستانی در ایران حضور دارند که بیش از چهار میلیون نفر از آنها غیرقانونی هستند.
بسیاری از اتباع افغانستانی در ایران در مشاغل کارگری مشغول به کار بودهاند و حالا اخراج بیش از ۱۰۰ هزار مهاجر این پرسش را مطرح کرده که خروج این نیروی کار چه اثری بر بازار کار خواهد داشت.
روزنامه «جمهوری اسلامی» در گزارشی نوشته «اخراج اتباع غيرمجاز افغان در مواردی باعث اقدامات خرابکارانه و خسارتبار آنان به مردم کشورمان شده است. در استان کرمان، کارگران اخراجی قبل از ترک کردن باغ پستهای که مدت زيادی در آن کار میکردند و درآمد زيادی به دست آورده بودند، درختان پسته را به آتش کشيده از آن فيلم گرفته و به صاحب باغ گفتند اين انتقام اخراج است.»
روزنامه «هممیهن» نیز در گزارشی نوشته عمده نیروی کار مهاجر افغانستانی در بخشهای ساختمانی، کشاورزی و مشاغل سخت حضور داشتهاند؛ حوزههایی که با کمترین دستمزد، مزایا و بیشترین کارکرد تعریف شده است. صاحبان کسب و کار اغلب به علت پرداخت حقوق کمتر و عدم پرداخت بیمه به سراغ کارگران افغانستانی میروند؛ چراکه این افراد قبول میکنند حقوقی بسیار پایین با میزان کارکرد بالا داشته باشند که این موضوع مورد توجه صاحبان کسب و کار است.
برخی از کارشناسان حوزه بازار عقیده دارند که با کاهش اخیر حضور کارگران افغانستانی در اقتصاد کشور، هزینههای نیروی انسانی برای کارفرمایان بطور قابل توجهی افزایش یافته و این تغییر باعث شده برخی بخشها با کمبود نیروی کار ارزان روبهرو شوند. همین موضوع باعث شده است که یک رقابت نابرابر میان مهاجران افغانستانی و کارگران ایرانی پیش آید و اغلب شاهد بیکاری کارگران ایرانی باشیم.
این گزارش تأکید کرده موضوع اصلی اینجاست که مهاجران افغانستانی عمدتاً در دوران جنگ و ناامنی کشورشان به ایران پناه آوردند؛ شرایط سخت اجتماعی و فقدان امنیت اقتصادی در افغانستان باعث شد که این افراد در ابتدای کار بدون توجه به شرایط وارد بازار کار ایران شوند و در نهایت با پایینترین معیارهای ممکن بیشترین کار را انجام دهند. بررسیها نشان میدهد که مهاجران افغانستانی جزو کارگران ارزان در تمامی دنیا به حساب میآیند، اما در ایران کمی شرایط متفاوتتری دارند.
«هممیهن» نوشته به نظر میرسد روند کاهش حضور نیروی کار مهاجر، اقتصاد برخی از صنایع و بخشها را با چالش جدی مواجه خواهد کرد، به همین دلیل فعالان حوزه اقتصادی نسبت به افزایش هزینههای تولید و کاهش بهرهوری هشدار میدهند.
همانطور که روزنامه «هممیهن» به کمتر شدن هزینه تولید در صورت استخدام نیروی کار افغانستانی اشاره کرده، پیشتر نیز گزارشهایی منتشر شده بود که نیروی کار افغانستانی حاضر به کار غیررسمی است و بدون قرارداد و چشمداشتی برای پرداخت بیمه از سوی کارفرما حاضر به کار است.
نداشتن قرارداد رسمی سبب خواهد میشود کارفرما هر زمانی بخواهد بتواند نیروی کار را اخراج کند و از سوی دیگر تعهدی برای پرداخت رقم حداقل دستمزد یا بیمه و مزایای شغلی ندارد.
از سوی دیگر کارگران افغانستانی زیادی حاضر بودند با رقم دریافتی کمتر از ارقام رسمی مشغول به کار شوند و همین موضوع هزینه کارفرما را کاهش و در پی آن، سود را افزایش میداد.
در همین رابطه حسین که دارای یک تولیدی لباس در جنوب شهر تهران است به روزنامه «هممیهن» گفته «من کارگاه تولیدی لباس کودک دارم و با توجه به اینکه سود این کار کم است اغلب دوزنده و بستهبندیها توسط کارگرهای افغان انجام میشود، علت این موضوع نیز کاملاً مشخص است: ارزانی نیروی کار.»
او افزوده «من برای بستهبندی لباس توسط یک کارگر ایرانی باید حق بیمه و حقوق کامل با تمام مزایا را پرداخت کنم، ولی مشتریهای من تنها پول لباس را میدهند و با بستهبندی کاری ندارند. بستهبندی به معنای کسر سود سنگین از کار است؛ در نتیجه بهتر است با حقوق کمتر به دنبال کارگران افغانستانی بروم. البته تمامی کارگران از حقوق و شرایط خود راضی بودند و همواره اعضای خانواده و دوستان خود را جهت کاریابی به من معرفی میکردند.»
یک مهندس معمار هم به «هممیهن» گفته «با موج خروج کارگران مهاجر، ما مجبور به جایگزینی نیروی ایرانی شدیم. مشکل اینجاست که کارگران افغانستانی هزینه کارکرد پایینی داشتند و اکنون با شروع به کار کارگران ایرانی هزینههای تمامشده افزایش خواهد یافت و در نهایت این موضوع بر روی قیمت مسکن تاثیر میگذارد.»
آنچه کارفرمایان مختلف در این گزارش درباره نیاز به کاهش هزینه تولید گفتهاند بیانگر شرایط ناپایدار تولید در ایران به علت رکود تورمی مزمن و نبود منابع کافی در دست تولیدکنندگان است. کارفرمایان ناچار هستند برای حفظ کسبوکار تولیدی خود، هزینه تولید را کاهش دهند و در این بین هزینه کاهش هزینه دستمزد یکی از نخستین راهکارهای آنها برای دوام آوردن در شرایط پرریسک اقتصاد ایران است.
