طرح توسعه مترو اصفهان و عبور خط دو از محدوده بافت تاریخی شهر پس از سالها بیتوجهی مسئولان پای بونسکو را به میان آورده و در صورت آسیب به بناهای تاریخی احتمال خروج آنها از فهرست بناهایی وجود دارد که ثبت جهانی شدهاند.
بیش از یک دهه است احداث مترو اصفهان با واکنش فعالان میراث فرهنگی و حتی یونسکو روبرو شده چرا که در هر مرحله از این پروژه شماری از آثار فرهنگی و میراث تاریخی را با خطر آسیب یا تخریب روبرو کرده است.
در اوایل دهه ۹۰ خورشیدی عبور مترو از زیر میدان نقشجهان، واکنش شدید یونسکو را به دنبال داشت و در نهایت، با تغییر مسیر پیشنهادی، آن بخش از پروژه متوقف شد.
در سال ۱۳۹۴ مسیر جایگزینی برای عبور مترو مورد توافق مسئولان قرار گرفت و مسیری که از خیابانهای نشاط، «فلسطین»، چهارراه نقاشی و آمادهگاه عبور میکرد به دلیل عبور از محدوده شرقی مسجد جامع عتیق اصفهان، حساسیتهای تازهای را درباره آسیب به این مسجد برانگیخت.
در پاییز و زمستان ۱۴۰۲، برخی رسانهها از آغاز مکاتبات رسمی یونسکو با دولت جمهوری اسلامی در خصوص این موضوع خبر دادند و اعلام کردند سازمان یونسکو، در پاسخ به گزارشهای مردمی و نهادهای تخصصی، از جمهوری اسلامی خواسته به صورت رسمی توضیحاتی درباره مسیر مترو، رعایت الزامات حفاظتی و پیشبینیهای فنی برای جلوگیری از آسیب به این بنای جهانی ارائه کند.
با اینهمه پروژه مترو اصفهان ادامه دارد و همچنان افکار عمومی و فعالان میراث فرهنگی نسبت به پیامدهای تخریبی این پروژه در بناهای تاریخی شهر نگران هستند.
امیر کرمزاده مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با روزنامه «پیام ما» گفته ما نمیتوانیم به صورت قطعی بگوییم که عبور مترو حتماً صدمه وارد میکند. حتی در سالهای گذشته که نماینده یونسکو به اصفهان آمده بود و قرار بود مترو از زیر میدان نقش جهان عبور کند، این موضوع با الزاماتی مورد تأیید قرار گرفت. اما به دلیل نگرانیهای موجود و برای اینکه حساسیتهای جهانی پیش نیاید، دولت و شهرداری تصمیم گرفتند مسیر مترو را تغییر دهند تا از زیر میدان نقش جهان عبور نکند.
امیر کرمزاده افزوده «اینکه اکنون بگوییم عبور مترو لطمه وارد میکند یا خیر و آیا این موضوع منجر به خروج مسجد جامع از فهرست جهانی میشود، بستگی به این دارد که الزاماتی که یونسکو تعیین کرده، رعایت میشود یا خیر. اگر برای یونسکو اثبات شود که عبور مترو به بنای تاریخی لطمه وارد میکند، ممکن است این اثر در فهرست میراث جهانی در خطر قرار گیرد و حتی احتمال خروج از ثبت جهانی وجود داشته باشد.»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع دستی استان اصفهان درباره احتمال آسیب به مسجد جامع عتیق اصفهان گفته «چون مسیر مترو در عمق ۲۵ متری زیر زمین قرار دارد و در منظر اثر هم نیست. اگر این عبور لطمهای وارد نکند و الزامات رعایت شود، ثبت جهانی این اثر تهدید نخواهد شد و اثر مخربی متوجه مسجد جامع نخواهد بود.»
خطر آسیب به مسجد جامع عتیق سبب شده که سازمان میراث فرهنگی اصفهان توافقنامه با شهرداری برای احداث مترو امضا نکند. امیر کرمزاده در اینباره به روزنامه «پیام ما» گفته «کارشناسان ما از ابتدا گفتهاند اگر مترو بدون رعایت الزامات میراثفرهنگی و بدون بهکارگیری تکنولوژیهای نوین بخواهد عبور کند، به بنا لطمه وارد میشود. مطالبه ما این است که مشاور پروژه، طرحی را ارائه کند که از نظر فنی و محاسباتی قابلدفاع باشد و نهادهای نظارتی همچون ایکوموس، یونسکو و کارشناسان میراثفرهنگی کشور آن را تأیید کنند.»
او افزوده «ما تأکید داریم محاسبات انجام و اثبات شود که عبور مترو لطمهای به حوزه مسجد جامع وارد نمیکند. در آنصورت میتوانیم وارد گفتگو و توافق شویم. در صورتی که عبور مترو لطمهای وارد نکند، امکان رسیدن به توافق فراهم میشود.»
امضا نشدن توافقنامه میان شهرداری و سازمان میراث فرهنگی، به علت عدم اطمینان سازمان میراث فرهنگی به آسیب نرسیدن به بناهای تاریخی در این پروژه، پای دادستانی اصفهان را هم به میان کشیده است.
بر اساس گزارشها دادستانی در نامهای به معاونت عمرانی شهرداری اصفهان اعلام کرده است پروژه مترو باید الزامات حوزه میراثفرهنگی را رعایت کند و اگر الزامات رعایت نشود، دادستانی دستور توقف پروژه را صادر میکند.
https://mykayhan.org/1403/09/28/365689/
در حالی که در بسیاری از شهرهای قدیمی جهان از جمله رم، پاریس، لندن و مسکو دهههاست خطوط مترو از مراکز آنها عبور میکند بدون اینکه بافت تاریخی و بناهای قدیمی را با خطر روبرو کند اما ساخت مترو توسط جمهوری اسلامی همواره با حاشیه و تخریب بافتها روبرو بوده است.
در شهر شیراز نیز خط دو مترو این شهر از زیر حافظیه، آب انبار تاریخی و آرامستان باستانی عبور کرده است. این اتفاق در حالی افتاده که اعضای دوره پیشین شورای اسلامی شهر شیراز عبور مترو از زیر حافظیه را غیرقانونی اعلام و تصویب کرده بودند که جابجایی مسافران در این مسیر باید با تراموا صورت بگیرد.
در همین رابطه خبرگزاری «ایلنا» اواخر مهرماه در گزارشی تخلف در ساخت مترو و خطر آسیبدیدگی این گورستان باستانی و حافظیه را رسانهای کرد. پس از این گزارش اعلام شد با شکایت از مجریان این پروژه به درخواست وزارت میراث فرهنگی ادامه حفر تونل مترو متوقف شده تا تأثیر عبور مترو بر آرامگاه حافظ بررسی شود.
در گزارش «ایلنا» تأکید شده بود که این آب انبار که در محدودهی آرامگاه حافظ و در زیر زمین کشف شده است، با حفر تونل مترو تخریب خواهد شد.
امین طباطبایی مدیر «خانه فرهنگ جاودان» و فعال میراث فرهنگی استان فارس به خبرگزاری «ایلنا» گفته بود «ماجرای عبور مترو از حافظیه مشخص کرد که معاونت میراث فرهنگی و پژوهشکده میراث فرهنگی به ماشین امضا برای مجوز دادن به پروژههایی که قبلا استعلام مجوز از وزارت میراث فرهنگی نداشتهاند، تبدیل شده است.»
امین طباطبایی افزوده بود «همینکه این پروژه بدون مجوز نهاد مسئول و متولی شروع شده، باید حداقل برخورد با آن انجام میشد نه اینکه بگویند فقط متوقف شده و همه ما هم میدانیم که دستگاه حفار تمام این روزها روشن بوده است. چون اصلا امکان خاموش کردن آن وجود ندارد. مسئولین شهرداری و اعضای شورای شهر هم این موضوع را تایید کردهاند.»
این فعال میراث فرهنگی تأکید کرده بود: «همین موضوع مترو شیراز نشان میدهد که جلسات برگزار شده برای آن پس از آنکه کار از کار گذشته، به نوعی شانه خالی کردن از زیر مسئولیت بوده است.»
