بر اساس گزارشها موج جدیدی از مهاجرت پس از جنگ ۱۲ روزه میان اسراییل و جمهوری اسلامی شکل گرفته و سالمندان نیز به جمعیت مهاجران پیوستهاند. سرکوبها، بحرانهای سیاسی، ساختار اقتصادی شکننده، بحرانهای اجتماعی، ترس از جنگ و فقدان چشمانداز روشن از آینده کشور از دلائل مهم مهاجرت ایرانیان از کشور است.
هفتهنامه «تجارت فردا» در گزارشی از موج تازه مهاجرت از کشور خبر داده و نوشته همزمان با افزایش بحرانهای اقتصادی، سقوط ارزش ریال، ضعف شدید سیستمهای رفاه و افزایش نگرانی از جنگ، «موج تازهای از مهاجرت» شکل گرفته است.
این گزارش تأکید کرده سالمندان و بازنشستگان نیز به صف مهاجران پیوستهاند و برخی از ترس جنگ، پایتخت را ترک میکنند یا به خارج از کشور مهاجرت میکنند.
«تجارت فردا» تأکید کرده اقتصاد ایران در سالهای اخیر با تورم بالا، بیکاری، رکود سرمایهگذاری و کاهش ارزش ریال روبهرو بوده است. تا خردادماه امسال ارزش ریال نسبت به دلار ۶۰ درصد سقوط کرده و تورم بالای ۳۰ درصد است. چنین شرایطی قدرت خرید طبقه متوسط و بازنشستگان را بهشدت کاهش داده است و بسیاری از آنان دریافتهاند که حقوق بازنشستگی یا پساندازشان برای گذران زندگی در تهران یا شهرهای بزرگ کافی نیست. علاوه بر این، افزایش مالیاتها، کاهش خدمات رفاهی و محدودیتهای ایجادشده برای صنوف و اتحادیهها انگیزه بیشتری برای خروج ایجاد کرده است.
بر اساس این گزارش آمار رسمی در مورد تعداد بازنشستگانی که مهاجرت میکنند، محدود است، اما چند نشانه مهم وجود دارد که روند این پدیده را نشان میدهد. بالا بودن هزینههای زندگی در تهران، کاهش ارزش ریال و نبود امکانات رفاهی مناسب، باعث شده که بسیاری از بازنشستگان به کشورهای ارزانتری مانند ترکیه، مالزی یا کشورهای همسایه مهاجرت کنند.
با اینکه آمار دقیقی در دست نیست، دفاتر مشاوره مهاجرتی گزارش دادهاند که تقاضا برای ویزای بازنشستگی در کشورهای آسیایی بهشدت افزایش یافته است.
از سوی دیگر خصوصیات مهاجران نیز تغییر کرده و دیگر ثروتمندان و نخبگان اکثریت جمعیت مهاجر از ایران را تشکیل نمیدهند. این موضوع در گزارش «تجارت فردا» هم مورد اشاره قرار گرفته است؛ افرادی که فاقد «استانداردهای مهاجرتی» هستند -یعنی نه ثروتمند، نه نخبه سیاسی- اکنون بخش بزرگی از مهاجران را تشکیل میدهند. پدیدهای که پیشتر «سرریز نخبگان» توصیف میشد، اکنون به فرار عموم مردم تبدیل شده است.
این گزارش افزوده مسائل اقتصادی، بیثباتی اجتماعی، بیاعتمادی به آینده و فشارهای فرهنگی خانوادههای این قشر را به خروج ترغیب کرده است.
از سوی دیگر همین اقشار متوسط نیز سرمایه و داراییهای خود شامل زمین، خانه و یا طلا و ارز و پسانداز ریالی است از کشور خارج میکنند.
کارشناسان معتقدند این روند میتواند بازار ارز را متاثر کند و سرمایهگذاری داخلی را کاهش دهد. گزارشها نیز نشان میدهد که در سالهای اخیر موج خروج سرمایه همزمان با خروج نیروهای انسانی افزایش یافته است.
مقاصد مهاجران سالمند اما کشورهایی نزدیک به ایران است که رفت و آمد را آسان کند. بسیاری از بازنشستگان ایرانی به دلیل نزدیکی جغرافیایی، زبان مشترک یا قوانین آسان اقامت، کشورهایی مانند ترکیه، ارمنستان و گرجستان را برای مهاجرت انتخاب میکنند.
گزارشها نشان میدهد ترکیه در سالهای اخیر قوانین نسبتاً سادهای برای اقامت مبتنی بر خرید ملک یا ویزای توریستی طولانیمدت ارائه کرده است. هزینههای زندگی در شهرهایی مثل آنتالیا یا آلانیا نسبت به تهران کمتر است و دسترسی به خدمات پزشکی خصوصی آسانتر است.
کشورهای مالزی و تایلند نیز به دلیل آبوهوای مناسب، هزینه پایین زندگی و وجود جوامع فارسیزبان کوچک، برای بازنشستگان جذاباند. ویزای بازنشستگی در مالزی امکان اقامت بلندمدت با شرط سپردهگذاری را فراهم میکند. همچنین کشورهای عربی مانند عمان و امارات نیز در سالهای گذشته با ارائه ویزای بازنشستگی یا سرمایهگذاری به جذب ایرانیان اقدام کردهاند.
«تجارت فردا» با نگاهی به موج گسترده مهاجرت افراد سالمند از کشور نوشته نسلهای مسنتر حامل خاطرات، تجربهها و هویت تاریخیاند. خروج آنها میتواند در درازمدت سرمایه اجتماعی کشور را تضعیف کند. علاوه بر این، شکاف بین نسلهای داخل و خارج از کشور افزایش مییابد؛ نسلهای جوانی که باقی میمانند ممکن است کمتر با روایتهای تاریخی و تجربیات بزرگترها آشنا شوند.
این گزارش افزوده افرادی که سرمایه و توانایی مهاجرت دارند، کشور را ترک میکنند، در حالی که افراد فقیرتر و بیپناه باقی میمانند، این وضعیت میتواند اختلاف طبقاتی را افزایش دهد. همچنین مهاجرت بازنشستگان به مناطق شمالی یا روستایی باعث تغییر ترکیب جمعیتی این مناطق و افزایش فشار بر زیرساختهای محلی میشود.
بهرام صلواتی رئیس سابق رصدخانه مهاجرت ایران معتقد است «در کنار عوامل اقتصادی و اجتماعی، آسیبهای روانی ناشی از بحرانها و جنگها نیز به شدت در افزایش مهاجرت موثر بوده است. یکی از مهمترین مشکلات، از دست رفتن امنیت روانی و اجتماعی جامعه است.»
به گفته برخی از کارشناسان، این بحرانها باعث شده که ماندن در داخل کشور به ویژه برای نسلهای جوانتر سختتر از گذشته شود. به ویژه مسائلی، چون قطعیهای مکرر آب و برق، مشکلات معیشتی و عدم تأمین امنیت اولیه زندگی برای برخی افراد به چالشهای بزرگ تبدیل شده است. این مشکلات به ویژه در خانوادههایی که دغدغههای آینده فرزندانشان را دارند، موجب تشدید انگیزههای مهاجرت میشود.»
بهرام صلواتی همچنین از افزایش «مهاجرت خانوادگی» خبر داده و گفته این پدیده در گذشته بهطور محدودتری در کشور دیده میشد، اما حالا با توجه به تغییرات اخیر، شاهد پدیده مهاجرتهای خانوادگی به شکل گستردهتری خواهیم بود.
او افزوده «این نوع مهاجرت اجتماعی که امروز موضوع بحث ماست، تفاوت اصلیاش با دوره جنگ در این است که به مهاجرتهای خانوادگی تبدیل شده است. ویژگی دوم مهاجرتهای خانوادگی برگشتناپذیری آن است. زمانی که افراد با خانوادههای خود مهاجرت میکنند یا به منطقهای جدید نقلمکان میکنند، احتمال بازگشت به نقطه آغازین یا به کشور کمتر خواهد بود.»
